HERBATKA

Chińczycy, zgodnie z ich narodowym zwyczajem, zaparzają herbatę nie w czajniczku, lecz w specjalnej czarce z przykrywką, tzw. haiwanie o pojemności 150 - 200 ml. Haiwan jest naczyniem o specjalnym, rozszerzającym sie ku górze kształcie, zaś przykrywa znajduje się poniżej górnej krawędzi czarki tak, że prawie dotyka powierzchni naparu. Do czarki wsypuje się 4 g suchej herbaty i zalewa wrzątkiem w 1/2, 2/3 lub 3/4 pojemności naczynia. Po wypiciu 3/4 zawartości haiwana pozostałość zalewa się ponownie wrzącą wodą. Herbatę o wysokiej jakości można zalewać 2- 3- lub nawet 4-krotnie. Czas parzenia nie przekracza zazwyczaj 2 minut, chociaż dla niektórych gatunków herbaty może trwać dłużej - maksymalnie do 4. Z haiwana herbatę nalewa się do filiżanki przez szczelinę między naczyniem i przykrywką, a więc w ten sposób, aby nie ulatywał aromat. Chińczycy używają głównie żółtych, czerwonych i zielonych herbat aromatyzowanych i w zależności od gatunku stosują różne modyfikacje sposobu parzenia, np. przy czerwonych oolongach bierze się dwukrotnie większa dawkę herbaty tj. 8 - 10 g na czarkę. Herbatę pije się gorącą, baz cukru i innych przypraw, małymi łyczkami. Jednakże niektóre miejszości narodowe (np. na południu i wschodzie Chin), używające prasowanych herbat czarnych o cierpkim naparze, dodają imbir, kardamon, cynamon (łącznie lub każdą przyprawę z osobna) lub piją herbatę z migdałami. Na północy i krańcach południowo-wschodnich Chińczycy piją przeważnie herbaty cegiełkowe i sproszkowane herbaty zielone doprawiając je mlekiem, masłem lub solą. 

 

Czarna herbata, cytryna, pomarańcza (lub skórki), miód, cynamon.

 

W dzbanku zaparzyć herbatę i po kilku minutach dodać pokrojoną skórkę z wyszorowanych i wyparzonych pomarańczy i cytryny. Następnie dodać miód i szczyptę cynamonu. Całość wymieszać i pić po kliku minutach.

 

(Przepis autorstwa Kosmitki, z serwisu "Czarna Oliwka".) 

Herbata po angielsku

Picie herbaty jest jedną z narodowych tradycji Anglików. Angielski sposób parzenia i picia napoju herbacianego bazuje na czarnych, wysokoekstraktowych mieszankach południowoazjatyckich o ostrym smaku, sporządzanych głównie z herbat indyjskich i cejlońskich. Niezwykle rzadko używa się herbat chińskich, w tym i oolong (herbata czerwona, częściowo fermentowana). Anglicy piją herbatę z mlekiem lub śmietanką. Najpierw należy podgrzać osuszony czajniczek, do którego wsypujemy herbatę w proporcji jedna łyżeczka na filiżankę wody oraz dodatkowo jeszcze jedna łyżeczka na czajniczek. Herbatę zalewa się natychmiast wrzątkiem i pozostawia na 5 minut do naciągnięcia. Podczas zaparzania herbaty przygotowuje się filiżanki, które należy ogrzać i napełnić w 1/6 do 1/4 pojemności mlekiem (według upodobań) i dopiero później dopełnia naparem herbacianym. Należy zawsze dolewać herbatę do mleka - nigdy odwrotnie, gdyż pogarsza to smak i aromat napoju. Pomyłkę w kolejności napełniania filiżanki uważa się za ignorację. Anglicy lubią mocną herbatę i do jej zaparzania używają niewielkiej ilości wody, a to przede wszystkim dlatego, że wypijają jednorazowo nie więcej niż dwie filiżanki herbaty - w ciągu dnia, o ściśle określonych porach: rano po śniadaniu, podczas lunchu (około 13:00) i w czasie "five o'clock" (17:00). Angielski sposób zaparzania i picia herbaty rozpowszechnił się przede wszystkim w USA i dawnych koloniach, m.in. w Indii, a także w wielu krajach europejskich.

Herbatę pije się przeważnie z innymi produktami spożywczymi, które można zestawić w pięciu grupach:

Herbata i cukier
Dodanie niewielkiej ilości cukru do herbaty poprawia smak napoju, natomiast zbyt duża dawka "zagłusza" specificzny aromat herbaty. Nadmiar cukru, a zwłaszcza rafinowanego, pochłania witaminę B1. Słodzić herbaty cukerm nie powinny osoby cierpiące na schorzenia układu nerwowego, mogą natomiast pić herbatę np. z rodzynkami lub słodzić ją miodem.

 

Właściwości smakowe herbaty nie ulegają zniszczeniu pod wpływem mleka i jego przetworów. Napar herbaciany z mlekiem daje napój o wysokiej wartości odżywczej, łatwo przyswajalny przez organizm. Mleko i herbata tworzą idealną leczniczo - odżywczą mieszankę o specificznych właściwościach aromatyczno - smakowych, zwaną popularnie bawarką. Mleko łagodzi działanie kofeiny. Herbata z mlekiem jest dobrym środkiem profilaktcznym, zwłaszcza w chorobach nerek, serca, jak również środkiem wzmacniającym przy wyczerpaniu nerwowym.

 

Jeśli chcemy zjeść z herbatą tort, ciastka albo sucharki popijamy je niewielką ilością bardzo mocnego naparu. Tylko mocna herbata "dopełnia i uszlachetnia" przetwory mączne, pomaga w ich trawieniu i przyswajaniu przez organizm, a także podnosi wartość odżywczą spełniając rolę swoistego katalizatora.

 

Wprowadzenie owoców lub soków zmienia specyficzny aromat herbaty, a w niektórych wypadkach powoduje jego całkowitą utratę. Owoce natomiast nie powodują pogorszenia właściwości leczniczych i odżywczych herbaty - wręcz przeciwnie - połączenie herbaty z owocami cytrusowymi nasila te właściwości, a napój taki lepiej przywraca utracone siły i gasi pragnienie (np. herbata z cytryną). Połączenie herbaty z jabłkiem dostarcza organizmowi pektyn.

 

Przyprawy, a zwłaszcza przyprawy korzenne, zmieniają całkowicie lub częsciowo aromat herbaty, ale w znacznie większym stopniu niż owoce. Często praktykowane i nieszkodliwe jest spożycie herbaty z pieprzem, miętą, kminkiem, anyżem, czy imbirem. Napar herbaciany z cynamonem, kardamonem, goździkami lub gałką muszkatołową może spowodować wzmożoną aktywność lub podrażnienie niektórych gruczołów, ale zdarza się to rzadko i jedynie u osób wrażliwych.

Herbata i kawa są używkami dzięki zawartemu w nich łagodnie pobudzającemu alkaloidowi ­ kofeinie. Ziarna kawy zawierają jej około 1­2,8%, a liście herbaty 2­3,5% suchej masy. Działa ona pobudzająco na ośrodkowy układ nerwowy, zwłaszcza korę mózgową. Poprawia nastrój, zmniejsza senność i zmęczenie, polepsza koncentrację i zapamiętywanie, zwiększa zdolność do pracy. Działa rozkurczowo i moczopędnie, nasila też wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Wzmacnia działanie leków przeciwbólowych i przyspiesza przemianę materii. Kofeina jest alkaloidem i, podobnie jak morfina czy nikotyna, również w pewnym stopniu uzależnia. Przedawkowanie może wywołać bezsenność, kołatanie serca, drżenie mięśni, bóle i zawroty głowy. Śmiertelna dla człowieka dawka kofeiny wynosi 10 g  i jest równa około 80 filiżankom kawy.

Herbata Darjeeling

Jest to, podobnie jak Assam, indyjska herbata czarna. Fermentowana, o subtelnym lub muszkatołowym smaku nazywana jest "szampanem" wśród czarnych herbat. Jej zbiory przypadają na marzec - kwiecień, maj - czerwiec oraz jesień. Herbata ta posiada też swoją odmianę zieloną coraz częściej uprawianą w okolicach Darjeeling na zboczach Himalajów, skąd wzięła nazwę. Idealna wilgotność tego rejonu nadaje jej wyśmienity smak. Liście z pierwszego zbioru odznaczają się intensywną zielenią, a napar zielonym kolorem, posiadającym właściwości ściągające i długo utrzymującym się w ustach charakterystycznym posmakiem. Liście pochodzące już z kolejnych zbiorów są brązowe, a napar ma słabsze właściwości, łagodniejszy smak i karmelowy odcień. Czas parzenia tego rodzaju herbaty to 3-4 minuty.

Logo herbaty Darjeeling przedstawia profil hinduskiej zbieraczki, trzymającej pęd rośliny herbacianej (dwa listki i pączek):

 

W Birmie jada się świeże liście herbaty, podobnie jak sałatę, natomiast w Tybecie zastępują one warzywa i gotuje się z nich zupę.

Kwiaty, kora, sok i trociny z drzewa Lapacho używane są do wyrobu leków. Badania naukowe nad tym niezwykłym środkiem prowadzone są od roku 1960, początkowo w Brazylii, potem w innych ośrodkach na całym świecie. Naukowcy wciąż są zaskakiwani niezwykłymi właściwościami tego leku. Lapacho zostało poddane badaniom m.in. przez National Cancer Institute  w USA. Po uzyskaniu pierwszych pozytywnych wyników za najaktywniejszy czynnik Lapacho uznano lapachol. Jest to środek o bardzo niskiej toksyczności - jego średnia dawka śmiertelna wynosi 487 g/kg wagi ciała, czyli mniej więcej tyle samo, co kofeiny. Nadal prowadzone są badania nad działaniem Lapacho w wielu ośrodkach w Stanach Zjednoczonych, Europie, Japonii i Chinach. Dowodzą one, że nie ma żadnych przeciwwskazań jeśli chodzi o stosowanie Lapacho. Można je podawać z każdym lekiem, bez względu na jego aktywność. Może być podawane zarówno dorosłym jak i dzieciom.

 

Napar Lapacho: 

Lapacho można polecić jako środek wspomagający i korygujący leczenie farmakologiczne, uzupełniający leczenie homeopatyczne w wielu schorzeniach, a przede wszystkim w przypadku wielokrotnego stosowania antybiotyków z niską skutecznością i we wszystkich przypadkach obniżenia odporności, łącznie z AIDS. 

Lapacho (inne nazwy: Pau D'Arco, Morado, Ipe Roxo, przez Indian zwane zaś Teheebo), to odświeżająca herbata lecznicza, którą otrzymuje się z czerwonobrązowych, cienkich kawałków wewnętrznej strony kory drzewa Lapacho, sięgającego nawet 40 m, rosnącego w tropikalnych lasach Ameryki Południowej rozciągających się między Argentyną a Meksykiem. Lapacho znana jest przede wszystkim jako lek naturalny, stosowany przy różnego rodzaju problemach zdrowotnych, nazywany nawet największym skarbem spuścizny indiańskiej. W przeciwieństwie do herbaty czarnej Lapacho nie zawiera żadnych substancji pobudzających, jest napojem całkowicie naturalnym. Badania laboratoryjne dowodzą, że Lapacho zawiera szereg wartościowych dla organizmu pierwiastków, takich jak: żelazo, jod, fluor, potas, cynk i magnez. Minerały te, przechodząc do naparu, nadają mu orzeźwiający i leczniczy walor.

Picie mate to nie tylko zaspokajanie pragnienia, ale cały ceremoniał. Pije się ją w gronie znajomych, a zaproszenie do ceremonii jest wyrazem akceptacji. Mistrzem ceremonii jest zazwyczaj gospodarz. To on przygotowuje mate, zalewa ją wodą i zgodnie z obowiązującym zwyczajem pije jako pierwszy. Pije do momentu, aż przez bombillę przechodzi powietrze. Następnie ponownie zalewa yerbę i podaje ją pierwszemu z gości. Zgodnie z zasadami południowoamerykańskiego savoir-vivre'u bombilla powinna być zwrócona w stronę tej osoby. Wypija ona wszystko do dna, na co wskazuje "siorbanie" i zwraca naczynie gospodarzowi, nie dziękując. Podziękowanie oznacza, że nie mamy już ochoty na więcej i gospodarz pominie nas w następnej kolejce. Następnie po kolei yerbę piją wszyscy uczestnicy spotkania. Potem gospodarz znów podaje ją pierwszemu z gości, następuje kolejna rundka i tak w kółko. Kiedy napar traci smak, gospodarz wyrzuca zawartość mate i napełnia tykwę ponownie. Ceremonia trwa tak długo, dopóki nie podziękuje ostatni z pijących. Jednak yerba nie jest celem spotkania samym w sobie, a jedynie przyjemnym elementem towarzyszącym. Argentyńczycy mówią, że do mate trzeba mieć dobrą rękę. I że podobno są osoby, którym dobra mate nigdy nie wychodzi.

Sypiemy łyżeczkę suszu, zalewamy gorącą wodą o temperaturze 70°C. Zbyt gorąca woda parzy liście i powoduje, że mate jest wodnista i pozbawiona smaku. Następnie parzymy do 5 minut, odsączamy albo pijemy napar przez bombillę. Yerbę przygotowuje się w specjalnych naczyniach, wśród których najpopularniejsze są te tradycyjne, wykonane z tykwy.

 

Wymagają one specjalnego przygotowania przed pierwszym użyciem - dwukrotnie napełnia się je yerbą, zalewa ciepłą wodą i pozostawia na cały dzień. Następnie wyrzuca zawartość, opłukuje naczynie i zeskrobuje resztki ze ścianek tykwy. Napełnia się je odpowiadającą nam ilością yerby (maksymalnie do 75% objętości), zatyka otwór ręką i odwraca do góry dnem, lekko potrząsając. Następnie wkłada bombillę (rurkę, najczęściej metalową, przez którą pije się mate, zakończoną filtrem) tam, gdzie jest mniej liści i powoli zalewa gorącą wodą (najlepiej po bombilli), w temperaturze około 70°C. Woda powinna przykryć górny poziom liści. Mate pije się do momentu, aż przez bombillę zaczyna przechodzić powietrze ("siorbiemy"). Napar można zalewać kilkakrotnie do momentu pozbawienia smaku. Jeśli pijemy mate z cukrem, przed każdą dolewką wsypujemy trochę cukru. Trzeba jednak pamiętać, że tykwa przeznaczona do picia gorzkiej mate nie powinna być wykorzystywana do picia osłodzonego napoju. Herbatę Yerba Mate można też zalewać zimną wodą i pić z dodatkiem lodu i innych ziół. Taki napój nazywa się tereré i jest bardzo popularny w Paragwaju.

Yerba Mate wykazuje szereg korzystnych właściwości zdrowotnych:

Zawartość składników w naparze Yerba Mate. Wartości średnie w naparze uzyskanym ze 100 g suchego produktu.
Składniki	Napar z saszetek	Ciepła mate	Zimna mate
Glukoza (g) Sacharoza (g) Białko (g) Kofeina (g)	0,54 2,97 3,69 1,27	0,59 2,77 2,14 0,85	0,15 1,19 1,24 0,44
Witaminy Witamina C (mg) Tiamina B1 (mg) Niacyna (mg) Pirydoksyna B6 (mg)	4,89 1,59 4,38 0,54	5,11 1,48 1,27 0,94	2,35 0,15 — —
Minerały Wapń (mg) Fosfor (mg) Żelazo (mg) Magnez (mg) Potas (mg) Sód (mg)	107,25 60,5 2,54 86,96 99,64 27,54	80,94 45,89 2,22 58,58 100,59 14,04	43,90 21,27 1,10 33,17 41,63 11,07

Liście ostrokrzewu paragwajskiego były używane przez ludy guaraní jeszcze przed konkwistą. Pierwsza wzmianka w kronikach hiszpańskich pochodzi z 1537 roku i opisuje sporządzany przez tubylców w regionie Guayrá napój, pity w małej tykwie przez owiniętą tkaniną rurkę z trzciny tacuapí. Hiszpanie nazwali ten napój Yerba Mate. Po hiszpańsku „yerba” czy „hierba” to po prostu zioło lub trawa. Natomiast słowo „mate” wywodzi się najprawdopodobniej z języka keczua, w którym „matí” oznacza tykwę. Początkowo Hiszpanie byli przeciwni nieznanej używce. W 1596 roku gubernator Asunción Arias de Saavedra wydał nawet dekret zakazujący spożywania tego napoju. Stopniowo jednak — między innymi dzięki poparciu jezuitów, którzy widzieli w mate dobrą alternatywę wobec alkoholu — mate zyskała na znaczeniu. To właśnie jezuici opanowali sztukę sadzenia ostrokrzewu paragwajskiego (około 1670 roku) i założyli pierwsze uprawy w okolicach wiosek i redukcji misyjnych. Produkowana przez nich yerba była używana nie tylko na terenie dzisiejszej Argentyny, Paragwaju i Urugwaju, ale również wywożona do wicekrólestwa Peru i kapitanii generalnej Chile. Jezuici szybko zrozumieli, że dzięki yerbie robotnicy guaraní pracują dłużej i wydajniej, a uprawa ostrokrzewu może stać się dobrym źródłem dochodów. Zakon sprawował niemal wyłączną kontrolę nad produkcją yerba mate do czasu likwidacji redukcji w 1768 roku. W następnych latach produkcja na plantacji malała, a większość yerby pozyskiwano z dziko rosnących drzew. W wyniku wojen narodowowyzwoleńczych obszar występowania yerba mate znalazł się na terenie nowopowstałych państw. Większa część produkcji początkowo pochodziła z Paragwaju. Stopniowo wzrastała jednak na terenie Brazylii, a Argentyna — największy konsument — wprowadziła szereg dekretów regulujących kwestie produkcji yerby oraz zachęcających rolników do podjęcia upraw. Jednocześnie prowadzono prace naukowe, aby opracować metody sadzenia drzew z nasion (jezuici pilnie strzegli tej tajemnicy i zabrali ją ze sobą). W połowie XX wieku w prowincji Misiones mieszkało 40 tysięcy kolonistów, z czego aż 25% uprawiało ostrokrzew paragwajski. W tej grupie było również wielu Polaków, którzy dotarli do Argentyny w pierwszej fali emigracji za chlebem i razem z kolonistami z Ukrainy zostali osiedleni w prowincji Misiones, głównie w dwóch ośrodkach: Apóstoles (założone w 1897 roku) i Azara (1901). Brali oni aktywny udział w rozwoju upraw yerba mate. Wiele czołowych plantacji i fabryk do tej pory pozostaje w rękach ich potomków. Jednym z nich był Julian Szychowski, założyciel gospodarstwa La Cachuera, produkującego bardzo popularną dziś markę Amanda. Jego syn Jan włożył tak duży wkład w rozwój przemysłu yerba mate, że w 1985 roku został pośmiertnie odznaczony orderem Yerba Mate, nadawanym przez Ministerstwo Rolnictwa. Jego firma jest dziś jednym z czterech największych przedsiębiorstw produkujących yerbę w Argentynie.

„Pod pojęciem yerba lub yerba mate rozumie się produkt składający się z wysuszonych, lekko wyprażonych, rozdrobnionych liści ostrokrzewu paragwajskiego (Ilex paraguariensis Saint Hilaire), ewentualnie z dodatkiem fragmentów wysuszonych młodych gałązek, pędów lub łodyg kwiatów. (...)”
(Argentyńska ustawa o artykułach spożywczych; nr 18.284, rozdział XV, art. 1193)

 

Yerba mate, nazywana często "dobroczynnym narkotykiem" lub "zielonym złotem indian", spożywana jest głównie w Argentynie, Brazylii, Paragwaju i Urugwaju. Jest kulturowym odpowiednikiem "naszej" czarnej herbaty, lecz jej smak kojarzy się raczej z herbatą zieloną. Oba napoje są gorzkie, choć jest to gorycz innego rodzaju. Mate sprzedaje się także w wersji prażonej i aromatyzowanej. Mate palona jest nieco cierpka i „przydymiona” w smaku. Szczególnie lubiana jest natomiast mate aromatyzowana bergamotą, czekoladą lub kwiatami pomarańczy. We krajach Ameryki Południowej yerbę pije się wręcz nałogowo, o czym najlepiej świadczą liczby: na głowę jednego mieszkańca Argentyny rocznie przypada prawie 7 kilogramów mate (2004).

 

Ostrokrzew paragwajski (Ilex paraguariensis) to drzewo z rodziny ostrokrzewowatych (Aquifoliaceae). W stanie naturalnym w ciągu 25 lat osiąga do 15 m wysokości, uprawiane — 3–6 m. Kwitnie od października do grudnia. Liście są podłużne, wiecznie zielone i błyszczące, do 5 do 10 cm długości, na brzegach falisto karbowane. Zaś drobne, żółtawe, 4-krotne kwiaty są skupione w pęczkach wyrastających z kątów liści. Owoce to fioletowoczerwone pestkowce z kilkoma nasionami. Po zbiorach mate jest suszona w sposób naturalny, dzięki czemu liście utrzymują kolor zielony bądź też na sitach z drewna nad ogniskiem, w wyniku czego liście staja się brązowe. Obszar występowania, zarówno naturalnych jak i uprawianych drzew, ogranicza się do Ameryki Południowej, w strefie pomiędzy Oceanem Atlantyckim i rzeką Paragwaj oraz pomiędzy 18°S i 30°S. Liście zawierają kofeinę i teobrominę, alkaloidy o działaniu pobudzającym układ nerwowy. Roślina wymaga przynajmniej 1500 mm opadu rocznie, średniej temperatury miesięcznej w granicach 15,5–28°C. Potrafi przetrzymać krótkotrwałe spadki temperatury do -8°C. Występuje głównie na glebach piaszczysto-gliniastych i gliniasto-piaszczystych, bogatych w fosfor, potas, żelazo, rozwiniętych na podłożu przepuszczalnym.